آیا ممکن است به شبکههای اجتماعی اعتیاد پیدا کنیم؟
آیا هر وقت چند لحظه وقت آزاد دارید، احساس میکنید باید سری به تیکتاک بزنید؟ آیا هنگام انجام کارهای دیگر، مانند کار کردن یا درس خواندن، فعالیتتان را متوقف میکنید تا اینستاگرام را بررسی کنید؟
این وضعیت بهعنوان یک اختلال سلامت روان به رسمیت شناخته نشده است، اما پژوهشها نشان میدهند استفاده مسئلهساز از شبکههای اجتماعی میتواند بر سلامت روان، عزتنفس و خواب شما تأثیر منفی بگذارد.
آیا هر وقت چند لحظه وقت آزاد دارید، احساس میکنید باید سری به تیکتاک بزنید؟ آیا هنگام انجام کارهای دیگر، مانند کار کردن یا درس خواندن، فعالیتتان را متوقف میکنید تا اینستاگرام را بررسی کنید؟ اگر احساس میکنید نمیتوانید جلوی خودتان را بگیرید، شاید با اعتیاد به شبکههای اجتماعی روبهرو باشید. به گفته دکتر آدام بورلند، روانشناس بالینی، این وضعیت در حال حاضر یک بیماری قابل تشخیص رسمی نیست، اما همچنان میتواند در زندگی روزمره شما پیامدهای واقعی داشته باشد.
اعتیاد به شبکههای اجتماعی چیست؟
نشانههای اعتیاد به شبکههای اجتماعی
اعتیاد به شبکههای اجتماعی، تمایلی مهارنشدنی به استفاده از آنهاست، حتی زمانی که این استفاده پیامدهای منفی در زندگی شما ایجاد میکند. چنین وضعیتی میتواند بر سلامت روان، روابط، عملکرد شغلی و جنبههای دیگر زندگی اثر بگذارد. این وضعیت نوعی اعتیاد رفتاری است؛ یعنی فعالیتی که دستگاه پاداش مغز را تحریک میکند؛ در نتیجه، با وجود مشکلاتی که آن رفتار در زندگی ایجاد میکند، احساس میکنید ناچارید آن را تکرار کنید؛ در اینجا، تکرار به استفاده از برنامههای شبکههای اجتماعی.
در حال حاضر، تنها یک نوع اعتیاد رفتاری یعنی اختلال قمار در راهنمای DSM-5، کتابی که ارائهدهندگان خدمات سلامت روان در آمریکا برای تشخیص اختلالات روانی به کار میبرند، به رسمیت شناخته شده است. بااینحال، اعتیاد به شبکههای اجتماعی و سایر اعتیادهای رفتاری، مانند خرید کردن یا بازیهای ویدئویی، چه تشخیص رسمی داشته باشند و چه نداشته باشند، همچنان میتوانند اثر منفی داشته باشند.
دکتر بورلند توضیح میدهد: «اعتیاد به شبکههای اجتماعی واقعاً در همان دستهای قرار میگیرد که هر نوع اعتیاد دیگری قرار دارد. این رفتار مرکز لذت مغز را فعال میکند؛ چه از طریق دریافت لایک، ارتباط دوباره با کسی یا صرفاً دیدن چیزی که برایتان خوشایند است. همین موضوع باعث میشود باز هم به سراغ آن بروید.»
هیچ فهرست رسمیای از علائم اعتیاد به شبکههای اجتماعی وجود ندارد؛ وضعیتی که پژوهشگران اغلب آن را «استفاده مسئلهساز از شبکههای اجتماعی» (PSMU) مینامند. اما رفتار خودتان میتواند نشانهای باشد از اینکه آیا عادتهایتان به مشکل تبدیل شدهاند یا نه:
صرف زمان زیاد در شبکههای اجتماعی
- احساس بیقراری، بیصبری، اضطراب یا تحریکپذیری هنگامی که به شبکههای اجتماعی دسترسی ندارید.
- صرف زمان کمتر برای سایر فعالیتها بهمنظور گذراندن وقت بیشتر در فضای آنلاین
- پناه بردن به شبکههای اجتماعی برای نادیده گرفتن نگرانیها یا احساسات زندگی واقعی
- بروز مشکل در مدرسه، محل کار، دوستیها یا دیگر روابط بهدلیل استفاده شما از شبکههای اجتماعی
- شنیدن ابراز نگرانی اطرافیان درباره استفاده شما از شبکههای اجتماعی
چرا و چگونه شبکههای اجتماعی اعتیادآور میشوند؟
بعضی فعالیتها، مانند استفاده از شبکههای اجتماعی، باعث میشوند مغز دوپامین آزاد کند؛ پیامرسان شیمیاییای که احساس لذت را علامت میدهد. مقداری دوپامین مفید است، اما مقدار بیش از حد آن بهتدریج عادتهای ناسالم را تقویت میکند. دکتر بورلند توضیح میدهد: «مثل هر اعتیاد دیگری، مغز شما احساس لذت و پاداش را تجربه میکند؛ بنابراین فعالیتی را که موجب ترشح دوپامین میشود بیشتر و بیشتر تکرار میکنید. مشکل اینجاست که با گذشت زمان حساسیت شما به اثرات آن کمتر میشود. وقتی این اتفاق میافتد، برای تجربه همان اثر، به دوپامین بیشتری نیاز دارید.»درست است: استفاده شما از شبکههای اجتماعی بیشتر و بیشتر میشود، فقط برای اینکه تلاش کنید به همان خوبیِ روزهای اول احساس لذت کنید.
اگر فاصله گرفتن از شبکههای اجتماعی برایتان دشوار است، تعجبی ندارد؛ این پلتفرمها برای همین طراحی شدهاند! شرکتهای سازنده این وبسایتها و برنامهها متخصصان سلامت روانی را استخدام میکنند که کارشان بر حفظ مشارکت و درگیر نگه داشتن شما متمرکز است.
پیامدهای اعتیاد به شبکههای اجتماعی برای سلامت
وقتی احساس میکنید نمیتوانید از شبکههای اجتماعی فاصله بگیرید، ممکن است ذهن و بدنتان آسیب ببینند. دکتر بورلند برخی از اثرات احتمالی این نوع رفتار اعتیادآور را توضیح میدهد. تأثیر منفی بر سلامت روان: مطالعات متعدد استفاده مسئلهساز از شبکههای اجتماعی را با افزایش افسردگی، اضطراب و استرس مرتبط دانستهاند.
- تأثیر بر تصویر ذهنی از خود: مقایسه کردن میتواند شادی را از انسان بگیرد. دکتر بورلند میگوید: «دیدن مجموعهای از بهترین لحظات زندگی دیگران ممکن است باعث شود از خودتان بپرسید: «من چه کار اشتباهی میکنم؟» ما فقط چیزهایی را منتشر میکنیم که میخواهیم دیگران ببینند و همین، این تصور را ایجاد میکند که زندگی همه دیگران روبهراه است.»
- کمک به کمخوابی: تا دیروقت بیدار میمانید و مدام صفحه را بالا و پایین میکنید؟ بارها نشان داده شده است که استفاده زیاد از شبکههای اجتماعی با کاهش کیفیت و مدت خواب، بهویژه در نوجوانان، ارتباط دارد.
- کاهش همدلی: نظرنویسان فضای آنلاین ممکن است بیرحم و خشن باشند. دکتر بورلند میگوید: «افراد در فضای آنلاین جسور میشوند و چیزهایی میگویند که هرگز رودررو نمیگویند. ما بیحس میشویم و آن حس همدلی و شفقت را از دست میدهیم.»
- کمک به احساس تنهایی: پژوهشها نشان میدهند گذراندن روزانه ۳۰ دقیقه در شبکههای اجتماعی میتواند به کاهش احساس تنهایی کمک کند. زمانی بیشتر از این ممکن است اثر معکوس داشته باشد.
- وارد کردن فشار بر روابط واقعی: هرچه زمان بیشتری را آنلاین بگذرانید، روابط حضوری شما در زندگی واقعی (IRL) ممکن است بیشتر آسیب ببینند. دکتر بورلند میگوید: «ممکن است متوجه شوید کمتر معاشرت میکنید، چون چنان درگیر فعالیت آنلاین خود شدهاید که از چیزهای دیگر غافل ماندهاید. این موضوع میتواند بر عملکرد شغلی اثر بگذارد، در خانه موجب مشاجره شود و به روابط ناسالم بینجامد.»
شبکههای اجتماعی بهسرعت به بخش بزرگی از فرهنگ ما تبدیل شدهاند؛ تا جایی که آسان است فراموش کنیم قدمت زیادی ندارند. درواقع این پدیده آنقدر تازه است که پژوهش درباره شبکههای اجتماعی و رفتار انسان هنوز در مراحل اولیه قرار دارد. بااینحال، تحقیقات بیشتری همچنان در حال بررسی اثرات این پلتفرمها بر مغز و رفتار ما هستند.
چگونه اعتیاد به شبکههای اجتماعی را متوقف کنیم؟
نخستین گام برای پایان دادن به اعتیاد به شبکههای اجتماعی این است که بپذیرید استفاده شما به یک مشکل تبدیل شده است. دکتر بورلند هشدار میدهد: «اگر اولین کاری که بهمحض باز کردن چشمهایتان انجام میدهید برداشتن تلفن همراه است، این نشانهای است که باید به آن توجه کنید. نشانه مهم دیگر، از دست رفتن درک زمان است؛ ناگهان میفهمید یک ساعت صفحه را بالا و پایین کردهاید، بیآنکه متوجه گذشت زمان شده باشید.»
پس از آن، تغییر رفتار اعتیادآور باید با گامهای کوچک انجام شود.
او هشدار میدهد: «لازم نیست یکشبه از بالا و پایین کردن مداوم صفحات به استفاده صفر از صفحهنمایش برسید. موضوع، تغییری تدریجی و قابل مدیریت است.»
برای شروع، پاکسازی یا فاصلهگیری موقت از شبکههای اجتماعی را امتحان کنید. این کار به معنای قطع کامل و ناگهانی استفاده نیست، بلکه به این معناست که برای موارد زیر تلاش کنید:
- عادتها و محرکهای خود را شناسایی کنید.
- برای استفاده روزانه از شبکههای اجتماعی محدودیت زمانی تعیین کنید (و زنگ هشدار بگذارید).
- مجموعهای از فعالیتهای جایگزین داشته باشید که بتوانید به آنها روی بیاورید.
- مهارتهای ذهنآگاهی خود را تقویت کنید.
- به یاد داشته باشید: ترک اعتیاد به این معنا نیست که باید برای همیشه استفاده از شبکههای اجتماعی را کنار بگذارید (مگر اینکه خودتان بخواهید!). هدف، ایجاد عادتهای سالمی است که به شما امکان دهند از این پلتفرمها به روشهایی استفاده کنید که برایتان معنادار و لذتبخشاند، نه اینکه احساس کنید تحت کنترل آنها گرفتار شدهاید.
چه زمانی باید کمک بگیرید؟
ممکن است بتوانید عادتهای مسئلهساز خود در استفاده از شبکههای اجتماعی را بهتنهایی تغییر دهید. اما اگر نتوانستید هم اشکالی ندارد؛ در این صورت، درمانگر میتواند کمک کند. دکتر بورلند میگوید گاهی افراد تردید دارند که آیا استفاده آنها از شبکههای اجتماعی بهاندازهای مشکلساز هست که ارزش مراجعه برای درمان را داشته باشد. بااینحال، اعتیاد به شبکههای اجتماعی موضوعی کاملاً معتبر برای طرح با متخصص سلامت روان است.
کار با درمانگر فقط بر کاهش زمان استفاده از صفحهنمایش متمرکز نخواهد بود؛ بلکه بررسی میکند چرا عادتهای شما به این شکل درآمدهاند. او توضیح میدهد: «در اصل، موضوع شناخت عواملی است که رفتار شما را هدایت میکنند و یاد گرفتن راههای سالمتر مقابله با مشکلات. پرسش اصلی این است که چرا اینقدر آنلاین هستید؟ چه چیزی ممکن است در زندگیتان کم باشد که برای دریافت احساس آرامش و ارتباط، به این فضاها روی میآورید؟» او میافزاید این کار به تلاش فراوان و خوداندیشی عمیق نیاز دارد، اما تغییر قطعاً ممکن است. یعنی داشتن رابطهای سالمتر با شبکههای اجتماعی در دسترس شما و در اختیار خودتان است.
مطالب این سایت صرفاً جهت اطلاعرسانی است و نباید به عنوان جایگزینی برای تشخیص، تجویز یا درمان پزشکی در نظر گرفته شود. برای مشکلات پزشکی، حتماً با پزشک متخصص مشورت کنید.